การประยุกต์อนุพันธ์กับความเร็วและความเร่ง
ปัญหาเกี่ยวกับระยะทาง ความเร็ว และความเร่ง เราได้เรียนกันมาตั้งแต่วิทยาศาสตร์ระดับ ม.ต้น จนมาถึงวิชาฟิสิกส์ระดับ ม.ปลาย สูตรจำนวนมากมายที่เราท่องกัน เช่น s=ut+12at2 หรือ v=u+at นั้น เคยสงสัยกันบ้างไหมครับว่ามีที่มาอย่างไร เนื่องจากความเร่ง (a) ของวัตถุขณะเวลา t ใดๆ คืออัตราการเปลี่ยนแปลงของความเร็ว (v) เทียบกับเวลา t ถ้าวัตถุเคลื่อนที่ตามสมการ s=f(t) เมื่อ s คือระยะทางที่วัตถุเคลื่อนที่ได้ในเวลา t แล้ว
จะได้ a=dvdt และ v=dsdt
ดังนั้น a=ddt(dsdt)=d2sdt2
นั่นคือ ความเร่งขณะเวลา t ใดๆ คืออนุพันธ์อันดับที่ 2 ของ s=f(t)
เพราะฉะนั้น จากสมการ s=ut+12at2
จะได้ v(t)=s′(t)=u+12(2)at=u+at นั่นเอง
ตัวอย่างการประยุกต์เรื่องความเร็วและความเร่ง
ตัวอย่างที่ 1
วัตถุหนึ่งเคลื่อนที่ได้ระยะทาง s=4t3−2t2+3t−1 เมตร เมื่อเวลาผ่านไป t วินาที จงหา
(1) ความเร็วของวัตถุขณะเวลา t ใดๆ
(2) ความเร่งของวัตถุขณะเวลา t ใดๆ
(3) ความเร่งของวัตถุขณะเวลาผ่านไป 2 วินาที
จาก s=4t3−2t2+3t−1
(1) ความเร็วของวัตถุขณะเวลา t ใดๆ
v(t)=s′(t)=ddt(4t3−2t2+3t−1)=12t2−4t+3
(2) ความเร่งของวัตถุขณะเวลา t ใดๆ
a(t)=v′(t)=ddt(12t2−4t+3)=24t−4
(3) ความเร่งของวัตถุขณะเวลาผ่านไป 2 วินาที
a(t)=24t−4a(2)=24(2)−4=44
(1) ความเร็วของวัตถุขณะเวลา t ใดๆ เท่ากับ 12t2−4t+3 เมตร/วินาที
(2) ความเร่งของวัตถุขณะเวลา t ใดๆ เท่ากับ 24t−4 เมตร/วินาที2
(3) ความเร่งของวัตถุขณะเวลาผ่านไป 2 วินาที เท่ากับ 44 เมตร/วินาที2
ตัวอย่างที่ 2
นักเรียนคนหนึ่งโยนก้อนหินขึ้นไปในอากาศ ก้อนหินเคลื่อนที่ได้ระยะทาง s=128t−16t2 เมตร ในเวลา t วินาที จงหา
(1) ความเร็วเฉลี่ยในช่วงวินาทีที่ 2 ถึงวินาทีที่ 3
(2) ระยะทางที่ก้อนหินเคลื่อนที่ได้หลังจากโยนไปแล้ว 5 วินาที
(3) ความเร็วในการเคลื่อนที่ของก้อนหินขณะวินาทีที่ 4
(4) ความเร่งของก้อนหินขณะเวลา t ใดๆ
(5) ความเร่งของก้อนหินขณะเวลาผ่านไป 2 วินาที
(1) ความเร็วเฉลี่ยในช่วงวินาทีที่ 2 ถึงวินาทีที่ 3
เนื่องจากความเร็วคืออัตราการเปลี่ยนแปลงของระยะทาง ดังนั้น การหาความเร็วเฉลี่ยในช่วงเวลาใดๆ จึงใช้วิธีเดียวกับการหาอัตราการเปลี่ยนแปลงเฉลี่ย โดยในขั้นแรกต้องหาความเร็วขณะเวลา t ใดๆ ก่อน
v(t)=s′(t)=ddt(128t−16t2)=128−32t
ความเร็วเฉลี่ยในช่วงวินาทีที่ 2 ถึง 3 คือ
v(3)−v(2)3−2=[128−32(3)]−[128−32(2)]1=128−96−128+64=−32
ความเร็วมีค่าติดลบ แสดงว่าก้อนหินกำลังลดความเร็วลงนั่นเอง
(2) ระยะทางที่ก้อนหินเคลื่อนที่ได้หลังจากโยนไปแล้ว 5 วินาที
ในข้อนี้ถามระยะทางขณะ t=5 แสดงว่าเราเพียงแค่แทนค่าใน s(t) เท่านั้น
s(5)=128(5)−16(5)2=640−400=240
(3) ความเร็วในการเคลื่อนที่ของก้อนหินขณะวินาทีที่ 4
จาก v(t)=128−32t จะได้
v(4)=128−32(4)=0
ความเร็วเป็น 0 แสดงว่าก้อนหินขึ้นถึงจุดสูงสุดที่สามารถไปถึงได้ และกำลังจะเคลื่อนที่หล่นลงมา
(4) ความเร่งของก้อนหินขณะเวลา t ใดๆ
จาก v(t)=128−32t จะได้
a(t)=v′(t)=ddt(128−32t)=−32
ความเร่งมีค่าติดลบ แสดงว่าก้อนหินมีความเร็วลดลงเรื่อยๆ
(5) ความเร่งของก้อนหินขณะเวลาผ่านไป 2 วินาที
เนื่องจากความเร่งขณะเวลา t ใดๆ เป็นค่าคงที่เท่ากับ −32 เมตร/วินาที2 จะได้ a(2)=−32 เช่นกัน
(1) ความเร็วเฉลี่ยในช่วงวินาทีที่ 2 ถึงวินาทีที่ 3 เท่ากับ −32 เมตร/วินาที
(2) ระยะทางที่ก้อนหินเคลื่อนที่ได้หลังจากโยนไปแล้ว 5 วินาที เท่ากับ 240 เมตร
(3) ความเร็วในการเคลื่อนที่ของก้อนหินขณะวินาทีที่ 4 เท่ากับ 0 เมตร/วินาที
(4) ความเร่งของก้อนหินขณะเวลา t ใดๆ เท่ากับ −32 เมตร/วินาที2
(5) ความเร่งของก้อนหินขณะเวลาผ่านไป 2 วินาที เท่ากับ −32 เมตร/วินาที2
ตัวอย่างที่ 3
ลูกบอลลูกหนึ่งถูกโยนขึ้นไปในแนวดิ่ง โดยมีสมการการเคลื่อนที่คือ s=96t−16t2 เมื่อ s คือระยะทาง (ฟุต) และ t คือเวลา (วินาที) จงหา
(1) ความเร็วของลูกบอล ณ เวลา 2 วินาที
(2) ความเร็วของลูกบอล ณ เวลา 4 วินาที
(3) ระยะทางที่ลูกบอลขึ้นไปได้สูงสุด
(1) ความเร็วของลูกบอล ณ เวลา 2 วินาที
จาก s=96t−16t2
v(t)=s′(t)=ddt(96t−16t2)=96−32t
ความเร็วของลูกบอลขณะเวลา t ใดๆ เท่ากับ 96−32t เมตร/วินาที จะได้
v(2)=96−32(2)=32 เมตร/วินาที
(2) ความเร็วของลูกบอล ณ เวลา 4 วินาที
จาก v(t)=96−32t จะได้
v(4)=96−32(4)=−32 เมตร/วินาที
จะสังเกตได้ว่า อัตราเร็วขณะวินาทีที่ 2 และ 4 มีค่าเท่ากัน คือ 32 เมตร/วินาที แต่ความเร็วของทั้งสองเวลามีทิศทางต่างกัน นั่นคือ ขณะเวลา 2 วินาที ลูกบอลมีความเร็วเป็นบวก แสดงว่ากำลังเคลื่อนที่ขึ้น แต่ขณะเวลา 4 วินาที ความเร็วติดลบ แสดงว่าลูกบอลกำลังเคลื่อนที่ตกลงมา
(3) ระยะทางที่ลูกบอลขึ้นไปได้สูงสุด
จาก s=96t−16t2 เรายังไม่ทราบว่าเมื่อเวลาใดที่ลูกบอลจะขึ้นสูงที่สุด แต่ขณะที่ลูกบอลขึ้นไปถึงจุดสูงสุดนั้น ลูกบอลจะหยุดนิ่ง กล่าวคือมีความเร็วเป็น 0 เมตร/วินาที เราจึงสามารถหาเวลาได้ ดังนี้
จาก v=96−32t ให้ v=0
0=96−32t32t=96t=3
นั่นคือ ขณะเวลา t=3 วินาที ลูกบอลจะขึ้นไปสูงที่สุด ดังนั้น
s(3)=96(3)−16(3)2=288−144=144 เมตร
(1) ความเร็วของลูกบอล ณ เวลา 2 วินาที เท่ากับ 32 เมตร/วินาที
(2) ความเร็วของลูกบอล ณ เวลา 4 วินาที เท่ากับ −32 เมตร/วินาที
(3) ระยะทางที่ลูกบอลขึ้นไปได้สูงสุด เท่ากับ 144 เมตร